VĂN HÓA ĐỌC
Giữa kỷ nguyên số, khi mạng xã hội, video ngắn và trò chơi điện tử chiếm lĩnh không
gian giải trí, sách đang dần trở thành “món ăn” kén người đọc. Tại Việt Nam, phần lớn
thanh thiếu niên dành hàng giờ cho điện thoại thông minh, trong khi thói quen đọc sách
đang suy giảm rõ rệt.
Thực trạng này đặt ra thách thức lớn cho tiến trình xây dựng xã hội học tập, nơi “học
tập suốt đời” được xác định là động lực phát triển con người toàn diện. Tuy vậy, vẫn còn
những mô hình thầm lặng gìn giữ và khơi dậy tinh thần đọc sách, từ thư viện gia đình đến
nền tảng số, góp phần đưa sách trở lại đời sống mỗi ngày.
Công nghệ số, mạng xã hội và thực trạng văn hóa đọc tại Việt Nam
Trong thời đại số hóa bùng nổ, khi mạng xã hội, video ngắn và trò chơi điện tử chiếm
ngày càng nhiều thời gian giải trí của giới trẻ, thì văn hóa đọc truyền thống vốn là nền tảng
nuôi dưỡng tri thức và tư duy lại đang bị lấn át một cách đáng lo ngại.
Các báo cáo chính thức của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho thấy, trung bình mỗi
người Việt chỉ đọc khoảng 1 - 4 cuốn sách/năm, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 6
cuốn/người và các quốc gia như Singapore (14 cuốn), Malaysia (17 cuốn), Nhật Bản (10 20 cuốn). Trong tuần lễ “Phát triển văn hóa đọc thúc đẩy học tập suốt đời” năm 2024, ông
Trần Thế Cương (Giám đốc Sở Giáo dục - Đào tạo Hà Nội) cũng đưa ra những con số
đáng chú ý: Việt Nam chỉ có 30% số người đọc sách thường xuyên, 26% không đọc sách
và 44% thỉnh thoảng đọc sách. Số lượng quyển sách đọc được khoảng 4 quyển/năm nhưng
trong số đó đã có hơn 3 quyển là sách giáo khoa, sách tham khảo, nghĩa là người Việt chỉ
đọc 1 quyển sách/năm và thời gian dành cho đọc sách của người Việt Nam khoảng một
giờ/ngày, thuộc nhóm thấp nhất trên thế giới.
Phần lớn thói quen đọc hiện nay mang tính đứt đoạn, phong trào và thương mại,
không phải do nhu cầu thực tiễn. Mạng xã hội, video ngắn, game… đã kéo giới trẻ ngày
càng xa khỏi văn hóa đọc sâu. Tại Việt Nam, hơn 42% dân số dùng smartphone, và khoảng
50 triệu người sử dụng mạng xã hội như Facebook, TikTok. Trong khi đó, theo khảo sát
của NEA (Quỹ nghệ thuật quốc gia Hoa Kỳ), thanh thiếu niên Mỹ dành trung bình 2
giờ/ngày để xem TV nhưng chỉ đọc sách chưa đầy 7 phút.
Các mô hình lan tỏa văn hóa đọc ở Việt Nam
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh vai trò của học tập, trong đó có đọc sách, trong
việc xây dựng con người toàn diện. Người từng căn dặn: “Muốn biết thì phải thi đua học.
Học không bao giờ cùng. Học mãi để tiến bộ mãi”. Quan điểm này coi học tập là hành
trình liên tục, bảo đảm dân tộc không bị tụt hậu. Nhiều nghị quyết Trung ương qua các
nhiệm kỳ đều đặt mục tiêu xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời để phát triển
nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong đó, Nghị quyết 29 của Trung ương khóa XI xác
định: Xây dựng xã hội học tập là yêu cầu then chốt trong đổi mới căn bản và toàn diện
giáo dục.
Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nhấn mạnh: “Học tập suốt đời để dám nghĩ, dám nói, dám
làm, dám chịu trách nhiệm, dám hy sinh vì lợi ích chung, để trở thành người có ích cho xã
hội”. Quan điểm này nhấn mạnh việc học không chỉ để có kiến thức mà còn để rèn nhân

cách và năng lực thích ứng trong thời đại mới. Trong đó, văn hóa đọc chính là nền tảng
giúp mỗi người tự học, làm giàu tri thức và bồi đắp phẩm chất.
Tiêu biểu là mô hình thư viện tại gia “Thế Uẩn thư trai” do PGS, TS Nguyễn Ngọc
Thiện (nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam), dày công gây dựng.
Nơi đây không chỉ là nơi lưu giữ hơn 10.000 cuốn sách, tạp chí, ấn phẩm thuộc lĩnh vực
nghiên cứu, lý luận phê bình, từ điển, văn học kinh điển trong và ngoài nước, mà còn là
không gian học thuật mở cửa miễn phí cho sinh viên, nghiên cứu sinh và người yêu sách.
Không có hệ thống mã vạch, cũng chẳng cần thẻ mượn, “Thế Uẩn thư trai” vận hành bằng
lòng tin và niềm yêu sách.
“Cái quý nhất trong văn hóa đọc không phải là số lượng sách bạn sở hữu, mà là thái độ
của bạn với tri thức. Đọc không phải để tích lũy dữ liệu, mà là để rèn nhân cách, soi sáng
tư duy và làm giàu tâm hồn…”, PGS, TS Nguyễn Ngọc Thiện nhận định.
Bạn Nguyễn Mai Anh, sinh viên năm 4, chuyên ngành Truyền thông Đa phương tiện
tại Học viện Báo chí và Tuyên Truyền, chia sẻ cảm nhận sau một lần ghé thăm “Thế Uẩn
thư trai”: “Ấn tượng đầu tiên của em không phải là số lượng sách, mà là cảm giác tôn kính
dành cho tri thức mà PGS, TS Nguyễn Ngọc Thiện truyền ra từ cách ông nâng niu từng
quyển sách, sẵn lòng chia sẻ mà không hề giữ cho riêng mình. Ở đó, em được học thêm về
cách đọc, đọc chậm, đọc sâu, đọc có suy ngẫm, chứ không phải đọc để chạy theo xu
hướng…”.
Khi được hỏi về việc liệu văn hóa đọc truyền thống có đủ sức cạnh tranh trong thời đại
số, PGS, TS Nguyễn Ngọc Thiện thẳng thắn chia sẻ: “Không thể phủ nhận vai trò của công
nghệ, vấn đề là biết dùng nó để nuôi dưỡng thói quen đọc sâu và tư duy độc lập. Học qua
sách giấy, audiobook hay video đều đáng quý nếu giữ được tinh thần học thật. Một dân tộc
mạnh là dân tộc biết đọc, biết nghĩ, biết học suốt đời. Và người truyền cảm hứng đọc có
thể là bất kỳ ai, từ thầy cô đến một bạn trẻ yêu sách hay người mẹ đọc cho con mỗi tối…”.
Muốn xây dựng một xã hội học tập, một dân tộc không tụt hậu, cần phải khơi dậy tinh
thần tự học mà nền tảng bắt đầu từ thói quen đọc, từ tình yêu sách lan tỏa trong từng gia
đình, lớp học, cơ quan và doanh nghiệp. Văn hóa đọc không mâu thuẫn với công nghệ hiện
đại, mà có thể đồng hành nếu được định hướng đúng. Khi người trẻ biết dừng lại giữa nhịp
sống số để đọc một trang sách, nghe một chương sách nói, hay chia sẻ kiến thức cùng bạn
bè, cũng là lúc ngọn lửa tri thức được nhen lên. Khi đất nước có thêm những người biết
đọc để suy ngẫm, học để hành động, thì tinh thần học tập suốt đời sẽ không còn là khẩu
hiệu, mà trở thành động lực thực sự cho một xã hội phát triển bằng tri thức.